رابط هنوز مفتوح است و عليرغم مباحث عميق آقا على و دو تك‌نگارى دربارهء وجود رابط « 1 » هنوز نقاط قابل بحث در اين زمينه به چشم مىخورد . بحث وجود رابط با بحث « اقسام كلمه » و تأمل در « حرف » در علم نحو آغاز مىشود . « 2 » سپس با ژرف‌انديشى در بحث معروف « معنى اسمى - معنى حرفى » در علم اصول فقه به اوج خود مىرسد . تأملات عالمان اصول فقه در زمينهء « وجود حرفى » افق ديگرى را در مسئله وجود رابط بدست داده است . « 3 » فارغ از جوانب سه‌گانهء ادبى ، اصولى و فلسفى وجود رابط در فرهنگ اسلامى ، استيفاى بحث اقتضا مىكند تأملات فلاسفهء غربى را نيز از نظر دور نداريم . تقسيم وجود به محمولى و رابط در فلسفهء غرب به چشم نمىخورد . اما ريشه‌دارترين بحث فيلسوفان مغرب زمين در زمينهء وجود رابط را مىبايد در كتاب « نقد عقل محض » كانت فيلسوف شهير آلمانى جستجو كرد . « 4 » وى وجود را بطور كلى رابطه و نسبت مقولى تصور كرده و اصولا به وجود محمولى - يعنى وجودى كه حقيقتا محمول قضيه‌اى واقع شود - قائل نيست . لذا معتقد است قضاياى حمليهء بسيطه در منطق وجود ندارد . از سوى ديگر چون وى وجود را مطلقا رابطه مىداند ، بر اين باور است كه وجود نمىتواند چيزى به موضوع قضيه بيافزايد .

--> ( 1 ) . غلامحسين ابراهيمى دينانى ، وجود رابط و مستقل در فلسفهء اسلامى ، ( تهران ، 1362 ) ، حسن حسن‌زادهء آملى « العمل الضابط فى الرابطى و الرابط » ( همراه با دو رسالهء ديگر الجعل و قصيدة ينبوع الحياة ) ( قم ، 1368 ) و نيز رجوع كنيد به مهدى حائرى يزدى ، كاوشهاى عقل نظرى ، ص 95 - 100 ( چاپ دوم ) . ( 2 ) . كتاب الكافية ، تأليف ابن حاجب نحوى ، شرح رضى الدين محمد بن حسن استرآبادى ، بيروت 1399 ق ، ج 1 ص 6 - 12 . ( 3 ) . رجوع كنيد به : آخوند ملا محمد كاظم خراسانى ، كفاية الاصول ، الامر الثانى من المقدمة ، ص 10 - 13 ( طبع آل البيت ( ع ) ) ؛ شيخ محمد حسين نائينى ، فوائد الاصول ، به قلم شيخ محمد على كاظمى خراسانى ، ج 1 ص 33 - 59 ؛ شيخ محمد حسين غروى اصفهانى ، نهاية الدراية فى شرح الكفاية ، ج 1 ص 51 - 56 ، آقا ضياء الدين عراقى ، نهاية الافكار ، به قلم شيخ محمد تقى بروجردى نجفى ، ج 1 ص 38 - 54 ، و مقالات الاصول ، المقالة الرابعة ، المعانى الحرفية ج 1 ص 83 - 108 . ( 4 ) . . nosaeR erup fo euqitirC s'tnaK lunammI . 3791 , nallimcaM , htimS pmeK namroN yb detalsnarT اين كتاب تحت عنوان « سنجش خردناب » ( تهران 1362 ) به فارسى ترجمه شده است . سليقهء خاص مترجم محترم در واژه‌يابى فارسى رجوع به متن انگليسى را ناگزير مىكند .